نگاهی گذرا به پدیده کودکان خیابانی در ایران
مقدمه
مساله کودکان خیابانی از پدیده های دیرپا و آشنا برای جوامع بشری بوده وفقط به ایران ویا کشورهایی خاص محدود نمی شود.لیکن در کشور های در حال توسعه این پدیده با شدت ودشواری های بیشتری همراه می باشد پیامد های ناشی از تحولات سیاسی،اجتماعی و اقتصادی در قرن بیستم کشور های در حال توسعه را با چالش های بسیار برای دستیابی به توسعه مواجه نموده است توسعه سریع شهرنشینی، مهاجرت های غیر قابل کنترل وگسیل شدن جمعیت های روستایی به شهرها و... از تبعات این دگرگونی ها در ساختار نظام های اجتماعی می باشد. پدیده کودکان خیابانی یکی از پیامدهای ناشی از عوامل فوق بوده که در حال حاضر به علت روند رو به افزایش و تأثیرات عمیق فردی و اجتماعی آن می باید مورد توجه مسئولین و دست اندرکاران امور اجتماعی قرار گیرد وبرای پیشگیری وکاهش آسیب های ناشی از آن مداخلات هدفنمد انجام گیرد.
آمار ها:
طبق گزارشات یونیسف(صندوق کودکان سازمان ملل)، بیش از 250 میلیون کودک در جهان کار می کنند که 180 میلیون نفر از آنها در شرایط و موقعیت های زیان بار قرار دارند.
_ حدود 2/1 میلیون کودگ هر سال قاچاق می شوند. 40 میلیون کودک زیر 15 سال در جهان تحت آزار و بی توجهی قرار دارند. بیش از 1میلیون کودک در جهان در نتیجه تعارض با قانون در حبس به سر می برند. بیش از 13 میلیون کودک فقط در نتیجه بیماری ایدز والدین خود را از دست داده اند.(WHO fact sheet 241,2001)
در ایران آمار دقیقی از تعداد کودکان خیابانی در دسترس نیست. بر اساس آخرین اطلاعات و آمارسازمان بهزیستی کشور بعنوان متولی امر ساماندهی کودکان خیابانی در کشور طی 6 ماهه اول سال 1390 حدود 3234 نفر کودک خیابانی در مراکز ساماندهی کودکان خیابانی پذیرش شده اند. در حال حاضراین فعالیت در تمام استانهای کشور موجود بوده ودر مجموع37 مرکز فعال در سطح کشور وجود دارد. (بنقل از دفتر امور آسیب دیدگان سازمان بهزیستی کشور)
سابقه موضوع
تاریخچه ساماندهی کودکان خیابانی به سال 1378 برمی گردد. در این سال براساس مصوبه شورای عالی اداری آیین نامه ساماندهی افراد بی خانمان، ولگردومتکدی به تصویب رسید. افراد مشمول این مصوبه عبارت بودند از: افراد معلول، ناتوان و بی سرپرست، مجهول الهویه، در راه مانده، گمشده، متواری، افرادنیازمند غیرحرفه ای، متکدیان وولگردان حرفه ای. لیکن نکته مغفول در این طرح عدم تفکیک سنی افراد بود به گونه ای که فرد 3 ساله تا 70 ساله را در بر می گرفت. در بهمن ماه سال 1378 متعاقب تشکیل جلسات در خصوص وضعیت متکدیان، بهزیستی کشور پیشنهادی مبنی بر جداسازی کودکان تا 18 سال را از گروه های فوق الذکر به دفتر امور اجتماعی وزارت کشور ارایه نمود که این پیشنهاد مورد قبول قرار گرفته و سازمان بهزیستی کشور مسئول ساماندهی کودکان خیابانی زیر 18 سال شد.
جمهوری اسلامی ایران در سال1373 به پیمان نامه حقوق کودک پیوست. مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال 1989 باتفاق آرا پیمان نامه حقوق کودک را تصویب کرد قابل ذکر است که 191 کشور از 193 کشور جهان این پیمان نامه را تایید وامضاء کرده اند.جمهوری اسلامی ایران در دهه های گذشته تلاش های موفقیت آمیزی را در رابطه با بهبود شرایط کودکان داشته است :پوشش وسیع ایمن سازی ، کاهش مرگ ومیر کودکان، ریشه کنی فلج اطفال، ورشد قابل توجه ثبت نام در مدارس ابتدایی حاصل تلاش های انجام شده بوده است لیکن باید توجه داشت که چالش های امروزکودکان در قالب آسیب های اجتماعی ورفتاری خودنمایی می کند. واین خود مستلزم نگاهی دیگر به وضعیت کودکان می باشد.
تعریف مفاهیم
کودک خیابانی فردکمتر از 18 سال تمام است که به صورت محدود یا نامحدود در خیابان به سر می برد، اعم از کودکی که هنوز با خانواده خود تماس دارد واز سرپناه برخوردار است یا کودکی که خیابان را خانه خود می داند و رابطه او با خانواده به حداقل رسیده ویا اساسا چنین ارتباطی وجود ندارد.( آئین نامه ساماندهی کودکان خیابانی مصوب هیئت وزیران1384)
بر اساس تعریف صندوق کودکان سازمان ملل متحد (یونیسف)در سال 1997 کودک خیابانی به کودکانی اطلاق می شود که در شهرهای بزرگ برای ادامه بقای خود مجبور به کار یا زندگی هستند. (یونیسف، به نقل از وامقی 1385 )
در تعریف دیگر: کودک خیابانی بر اساس ماده یک پیمان نامه حقوق کودک ، به افرادی اطلاق می شود که زیر 18 سال می باشند ، در خیابان زندگی و کار می کنند. خانواده ندارند و یا امکان دسترسی به خانواده برخی از آنها وجود ندارد و بازگشت آنها نیز به خانواده امکان دارد و خانواده نیز منتظر بازگشت آنها است و همینطور کودکانی که خانواده منتظر آنان نمی باشد (ملکی 1385)
در کتاب کودکان خیابانی در بمبئی و کلکته آمده: کودکان خیابانی شامل کودکانی می می باشند که تمام یا قسمت اعظم وقت خود را در خیابان سپری می کنند و در یکی از دسته های زیر قرار می گیرند:
_ کودکانی که در خیابان زندگی می کنند و هیچ گونه ارتباطی با خانواده خود ندارند
_ کودکانی که در خیابان زندگی می کنند و تا حدودی با خانواده خود ارتباط دارند
_ کودکانی که با خانواده خود زندگی می کنند و در خیابان به کار می پردازند
-. بر اساس تعریفی دیگر این کودکان در دو گروه اصلی زیر تقسیم می شوند:
کودکان خیابانی : این کودکان در واقع کودکان شاغل در خیابان هستند که برای کسب درآمد برای خانواده در خیابان کار می کنند.میزان ارتباط این کودکان با خانواده متفاوت است و ممکن است این ارتباط روزانه یا در حد چند بار در سال باشد.اما به هر حال احساس تعلق به خانواده در این کودکان وجود دارد.
_ کودکان خیابان:این کودکان گروه کوچک تر از کودکان خیابانی را تشکیل می دهند،اما مشکلات پیچیده تری دارند.برای این کودکان، خیابان به منزله خانه است و آنها در خیابان در پی سر پناه و غذا هستند و دیگر افراد خیابانی برای آنها حکم خانواده را پیدا می کنند.این کودکان یا سرپرستی ندارند و یا در صورت داشتن خانواده به دلیل مسائل مختلف زندگی در خیابان برایشان امن تر از زندگی در خانه است.کودکان رها یا طرد شده و کودکان فراری نیز گاه به عنوان گروهی مجزا مطرح می شوند ،اما نظر به اینکه در خیلی از موارد راه بازگشتی ندارند و در مدت کوتاهی به کودکان خیابان مبدل می شوند، در بعضی تقسیم بندی ها جزء گروه کودکان خیابان محسوب و منظور می شوند. ، (موسوی چلک:1390)
جایگاه موضوع در قوانین
در حوزه کودکان قوانین مختلفی در کشور وجود دارد. در برخی ازمهمترین قوانین کشورتاکید بر نهاد خانواده در بر گیرنده توجه به وضعیت کودک را نیز شامل می گردد ودر برخی دیگر موضوع کودکان بطور خاص مد نظر قرار گرفته است .از جمله این قوانین :
قانون اساسی اصول 10،21 ،29 ، 31، وجزء پنجم از اصل156 - سند چشم انداز 20 ساله کشور: مضمون اول وچهارم- سیاست های کلی برنامه پنجم توسعه اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران، برخی از بند های ذیل امور اجتماعی و اقتصادی - قانون مجازات اسلامی ایران، مواد 712 و713
– دربرخی مواد مربوط به قانون ساختار نظام جامع رفاه و تامین اجتماعی- دربرخی مواد مربوط به قوانین اتباع بیگانه و مهاجرین خارجی- لایحه قانونی راجع به تشکیل سازمان بهزیستی کشور، - قانون حمایت از کودکان و نوجوانان که در تاریخ 25/9/1381 در مجلس شورای اسلامی به تصویب رسیده است - قانون تامین زنان و کودکان بی سرپرست مصوب 24/8/1371- مواد 79 الی 85 قانون کار جمهوری اسلامی ایران مصوب 1369 که در خصوص شرایط کار کودکان می باشد.-- مقاوله نامه182 سازمان بین المللی کار - آیین نامه اجرایی تبصره های 1و2 ماده واحده قانون تصویب کنوانسیون ممنوعیت واقدام فوری برای محو بدترین اشکال کار کودک وتوصیه نامه آن.-مصوبه هیئت وزیران در تعین وزارت دادگستری بعنوان مرجع رسیدگی ملی به پیمان نامه حقوق کودک.
دولت جمهوری اسلامی از سال 1373 با پذیرش پیمان نامه حقوق کودک به جرگه کشورهای عضو پیوست. پیمان نامه جهانی حقوق کودک حمایت از کودکان را وظیفه دولتهای عضو این پیمان نامه می داند .
سازمان بهزیستی کشور به عنوان یک نهاد رسمی در راستای تحقق وظایف قانونی خود در خصوص حمایت از کودکان بر اساس ماده واحده لایحه راجع به تشکیل سازمان بهزیستی کشور مصوب مورخ 24/3/1359 شورای انقلاب به الحاق اصلاحیه 24 مرداد ماه 1359 که حمایت از کودکان و زنان را به عهده سازمان بهزیستی کشور محول نموده و به استناد مصوبه شماره 604/70 مورخ 25/3/1378 شورای عالی اداری کشور در خصوصی ساماندهی کودکان خیابانی (افراد زیر 18 سال‌) و آئین نامه ساماندهی کودکان خیابانی مصوب هیئت وزیران به شماره 227170/32386 مورخ 3/5/1384 هیئت وزیران در جلسه مورخ 26/4/1384 موظف است که کودکان خیابانی را جذب و پذیرش نموده و آنان را تا مرحله توانمند سازی خود و خانواده مورد حمایت قرار دهد.
عوامل موثر بر بروز وگسترش پدیده کودکان خیابانی
پدیده کودکان خیابانی را همچون سایر پدیده های اجتماعی باید در قالب منظومه ای از مفاهیم و متغیرهای تاثیرگذار وبه صورت چند بعدی تحلیل کرد تقلیل علل وعوامل متعدد این پدیده به یک عامل موجب اتخاذ تصمیماتی خواهد شد که کاهش اثر بخشی و کارایی اقدامات انجام شده را در پی خواهد داشت. در بررسی مهم ترین عوامل در گسترش وبروز این پدیده می توان به مسایل ذیل اشاره نمود:
- عوامل اقتصادی همچون فقر،بیکاری ونداشتن درآمد کافی، عدم توزیع عادلانه ثروت ومنابع در جامعه و.......
- عوامل اجتماعی و فرهنگی: ساختار جمعیت و ازدیاد آن، ،گسترش خشونت، جنگ، بلایای طبیعی ، نارسایی قوانین مربوط به کودکان، افزایش مهاجرت های داخلی (از روستاها به شهرها واز شهرهای کوچک به شهرهای بزرگتر) و مهاجرت های خارجی ( بویژه از کشورهای افغانستان، پاکستان، عراق و...)، ناآگاهی والدین، نقص در قوانین حمایتی( عدم هدف گذاری با تاکید بر نیاز ها و آسیب های مترتب) وعدم اجرای صحیح قوانین موجود، فقدان و ضعف در مشارکت وهمکاری میان مردم ، نهاد های غیر دولتی ودولت و.....
- عوامل خانوادگی مانند : افزایش اعتیاد در خانواده ها، خشونت، سابقه بزهکاری در خانواده، پرجمعیت بودن خانواده ها، افزایش میزان طلاق ، نااگاهی والدین از نیازها و ویژگیهای کودکان و رفتار مناسب با آنان و....
- عوامل فردی یا زیستی – روانی از جمله : ویژگیهای شخصیتی ، ظرفیت روانی – ذهنی، فقدان مهارت های زندگی و توانمندی های کودکان برای رویارویی با مشکلات زندگی و....

پیامد های حضور کودکان در خیابان
هر چند کار کودکان به عنوان واقعیتی انکار ناپذیر در سراسر جهان و در کشور ما، به دلایل گوناگون وجود دارد لیکن پذیرش این واقعیت نمی تواند موجب نادیده گرفتن پیامد های تلخ وجبران ناپذیر این پدیده اجتماعی گردد.کودکان خیابانی بزه دیدگان امروز ودر صورت عدم حمایت های مناسب بزهکاران بالقوه فردای جامعه می باشند.عدم توجه به حضور کودکان در خیابان و پیامد های ناشی از آن موجب خسارت های جبران ناپذیری برای جامعه می باشد. کودکان بدلیل شرایط سنی خاص خود از آسیب پذیرترین گروه ها به شمار می روند و نمی توانند در مقابل خطراتی که آنان را تهدید می کند از خود دفاع نمایند. کودکان خیابانی به دلیل شرایط خاص زندگی خود بشدت مورد سوء استفاده می گیرند آنان اهدافی مطلوب برای باند های تبه کارجهت استفاده درامر قاچاق، حمل وآلودگی به مواد مخدر، خشونت، آزار و اذیت جنسی، سرقت، تکدی گری و..... می باشند. پژوهشی که در سال 1381در تهران در مورد وضعیت کودکان کار در خیابان صورت گرفت، نشان می دهد که این کودکان در زمینه رشد جسمی، شناختی، روانی و اجتماعی با نارسایی های بسیار روبرو بوده اند که ناشی از پرداختن آنها به کار در سنین کودکی و محرومیت آنها از حقوق اساسی خود از جمله بهداشت، تغذیه، پوشاک مناسب، آرامش، امنیت، محبت، آموزش و... می باشد.(قاسم زاده: 1381) آسیب ها وزیان های زندگی و کاردر خیابان اثرات عمیقی بر رشد جسمانی ، هیجانی و عقلانی این کودکان بر جای می نهد وزمینه گرایش به رفتار های ضد اجتماعی درجوانی و بزرگسالی را فراهم می کند.

اقدامات انجام شده
این اقدامات از سال ۷۷ توسط سازمان بهزیستی با همکاری شهرداری، وزارت کشور و سازمان مدیریت به شرح زیر انجام شده است:
• تشکیل ستاد ساماندهی کودکان خیابانی
• جمع آوری کودکان خیابانی در تهران و11 استان
• تاسیس مراکزی برای نگهداری، پذیرش وجذب کودکان خیابانی در تهران و11 استان
• تدوین آیین نامه ساماندهی کودکان خیابانی و تعیین وظیفه برای 11 دستگاه جهت همکاری با سازمان بهزیستی
• برگزاری همایش هایی در ارتباط با کودکان خیابانی
• ایجاد ارتباط با سازمان های غیردولتی و بین المللی (یونیسف)و برنامه های مشترک با آن‌ها
• فعالیت های انجام شده توسط سازمانهای غیردولتی
• انجام پژوهش هایی در ارتباط با کودکان خیابانی
• برگزاری همایش، کارگاه و نمایشگاه در ارتباط با کودکان خیابانی و حساس سازی و اگاهسازی مردم نسبت به موضوع

نتیجه گیری
کودکان خیابانی پدیده ای پیچیده ، چند وجهی و رو به رشد در جامعه می باشدبه همین دلیل شیوه برخورد بااین مساله باید در برگیرنده ابعاد گوناگون وعوامل بوجود آورنده آن باشد . کودکان خیابانی به هر دلیلی که در خیابان حضور داشته باشند آسیب دیده، یا در معرض آسیب و محروم از حقوق اساسی وبرحق خویش هستند.. فعالیت ها وسیاست ها باید در راستای کاهش عوارض ناشی از آسیب هایی باشدکه این کودکان را تهدید می کند. برنامه های مداخله ای باید مبتنی بر نیازها وآسیب ها بوده وبه گونه ای طراحی گردد که در بر گیرنده مشارکت نهادهای دولتی، غیر دولتی، اعضای جامعه و گروه های هدف باشد این امر می تواند به پایداری واثربخشی بیشتر این خدمات منجر گردد.
منابع
- آئین نامه ساماندهی کودکان خیابانی مصوب هیئت وزیران به شماره 227170/32386 مورخ 3/5/1384 هیئت وزیران در جلسه مورخ 26/4/1384
- لایحه تشکیل سازمان بهزیستی کشور مصوب مورخ 24/3/1359 شورای انقلاب به الحاق اصلاحیه 24 مرداد ماه 1359
- موسوی چلک، حسن ، مددکاری اجتماعی (کار با فرد) چاپ نهم ، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت) ،1390
- ملکی ، قاسم (1385) کودکان و نوجوانان خیابانی . تهران : انتشارات آییژ
- وامقی،مروئه، کودکان خیابانی در ایران و رویکردهای دولتی، فصلنامه علمی پژوهشی رفاه اجتماعی-سال پنجم شماره 19 دانشگاه علوم بهزیستی وتوان بخشی
- مصوبه شماره 604/70 مورخ 25/3/1378 شورای عالی اداری کشور در خصوصی ساماندهی کودکان خیابانی (افراد زیر 18 سال‌)