نگاهی گذرا بر پدیده سکونتگاههای غیر رسمی

                                       نگاهی گذرا به پدیده سکونتگاه های غیررسمی


مقدمه
پیامد های ناشی از تحولات سیاسی،اجتماعی و اقتصادی در قرون اخیرکشور های در حال توسعه را با چالش های بسیار برای دستیابی به توسعه مواجه نموده است توسعه سریع شهرنشینی، مهاجرت های غیر قابل کنترل وگسیل شدن جمعیت های روستایی به شهرها و... از تبعات این دگرگونی ها در ساختار نظام های اجتماعی می باشد. درروند توسعه شهر نشینی به ویژه بعد از انقلاب صنعتی و قرن نوزدهم وبا دگرگونی ساختار اجتماعی-اقتصادی سنتی ، منابع و تسهیلات به صورت نابرابر توسعه یافته است سکونتگاه های غیر رسمی از پیامدهای توسعه نامتوازن در نظام شهر نشینی است که باعث ایجاد ناهنجاری هایی در توسعه شهرها بوده است. رشد سکونتگاه های غیر رسمی در درون یا مجاور و اطراف شهرها ، بویژه کلان شهرها و شهرهای بزرگ و متوسط به یکی از مسایل جدی اجتماعی کشور تبدیل شده است. بطوریکه طبق برخی برآوردها بیش از پنج میلیون نفر از جمعیت کشور در این سکونتگاه ها مستقرند و نسبت آن در برخی کلان شهرها به بیش از 30 درصد می رسد. تداوم فزاینده سکونت در این محلات و شکل گیری سکونتگاه های جدیدی از این نوع ، می تواند در آینده نزدیک به بحرانی در شهرنشینی کشوری تبدیل شود. این نوع سکونتگاه ها به لحاظ پایین بودن ارزش زمین و مسکن درآنها ، محل مناسبی برای مهاجرین فقیر و کم درآمد روستایی و نیز فقرای شهری است که توان تحمل هزینه های بالای سکونت در شهرهای بزرگ را ندارند و از آنجا که چنین محلاتی به صورت خودرو و غیر رسمی شکل می گیرند، و نیز به لحاظ ویژگیهای طبیعی ، کالبدی ، اجتماعی و اقتصادی شان فاقد نظارت می باشند لذا زمینه ساز بروز و گسترش آسیب های اجتماعی می شوند . تمرکز بالای افراد ، خانوارها و گروه های کم درآمد و فقیر رشد آسیب های اجتماعی در این محلات را تولید و باز تولید می کند به نحوی که تداوم آن به فروپاشی درونی آنها ونیز سرایت آسیب ها به سایر محلات و مناطق شهری درگیر با این پدیده منجر می گردد فقر و عدم وجود سازوکارهای مناسب برای ادامه یک زندگی قابل قبول در این محلات و دورهای باطل فقر و ناتوانی های عمیق اجتماعی، زمینه بروز آسیب های اجتماعی را فراهم می سازد در چنین شرایطی آسیب های موجود در خانوارها تشدید شده و با تشدید آسیب های اجتماعی اجتماع در معرض فروپاشی قرار می گیرداین پدیده در حال حاضر به علت روند رو به افزایش و تأثیرات عمیق فردی و اجتماعی آن می باید مورد توجه مسئولین و دست اندرکاران امور اجتماعی قرار گیرد وبرای پیشگیری وکاهش آسیب های ناشی از آن مداخلات هدفنمد انجام گیرد .

جایگاه موضوع در قوانین
- تعدادی از طرح و برنامه هایی که قبل از انقلاب انجام شد بیشتر مبنی بر صاف کردن و بازسازی مناطق حاشیه ای شهر و تبدیل آن به مکان های آموزشی ، ورزشی ، فرهنگی بوده است و کمتر به توسعه مشارکتهای اجتماعی و توانمند سازی اسکان غیر رسمی توجه شده است .
حجم و گستردگی و روند رو به افزایش سکونت گاه های غیررسمی در کشور و حاد شدن مسائل ومشکلات ناشی از گونه ای از شهرنشینی، تحت عنوان اسکان غیررسمی، باعث شد وزارت مسکن و شهرسازی در سال 79 ازدولت درخواست نماید جهت رفع مشکل حاشیه نشینی در شهرها و اسکان غیررسمی گروه های کم درآمد چاره اندیشی نماید. پس از موافقت دولت، متعاقب این مسأله تشکیل تیم های کارشناسی برای بررسی موضوع از سال 80 تا 81 تشکیل، که در نهایت منجر به تهیه سند توانمند سازی اسکان غیررسمی گردید.
هیئت وزیران در جلسه مورخ 19/11/82 بنا به پیشنهاد شماره 02/100/2717 مورخ 26/5/82 وزارتخانه های مسکن و کشور و به استناد اصل 138 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران سند توانمند سازی اسکان غیر رسمی را تصویب نمود.
اهداف این سند بشرح زیر می باشد:
الف) بستر سازی برای ارتقاء شرایط محیطی به نحوی پایدار و فراگیر در جهت رشد سلامتی، امنیت، امید، ایمان و کرامت انسانی در سکونت گاه های غیر رسمی موجود؛
ب) پیش نگری به گسترش اسکان غیر رسمی در آینده و زمینه سازی برای احداث مسکن مناسب خدمات پایه و زیر بناها در حد استطاعت و دسترسی گروه های کم درآمد در فضای رسمی شهری؛
ج) زمینه سازی برای بهره مندی از امتیازات شهری و تحقق فرهنگ شهری برای اسکان این سکونتگاه ها به همراه مشارکت همه جانبه آن ها در تصمیم گیری ها و اقدامات محلی.(به نقل ازسند توانمند سازی و ساماندهی اسکان غیر رسمی)
ویژگی اساسی سکونتگاههای غیر رسمی
- ویژگی های کالبدی : این سکونتگاه ها به دلیل غیرقانونی بودنشان مشکل زیر ساخت ها و خدمات شهری ناکافی دارند.
- ویژگی های اجتماعی : اغلب ساکنان سکونتگاههای غیر رسمی جز طبقات پایین جامعه می باشند در بخش های غیررسمی کار می کنند. بیشتر آنها به صورت کارگر روز مزد بوده و حداقل دستمزد را دریافت می کنند. اغلب ساکنان مهاجران روستا به شهر هستند.
- ویژگی های قانونی: شاخص کلیدی که یک سکونتگاه غیررسمی را مشخص می نماید این است که ساکنان این سکونتگاه ها فاقد مالکیت زمینی هستند که خانه خود را روی آن بنا نموده اند.

 
عوامل موثر بر بروز وگسترش پدیده سکونتگاه های غیررسمی

  • توجه به کلانشهرها از لحاظ جاذبه های شهری و عدم رسیدگی به شهر های کوچک و روستاها
  •  توزیع نابرابر منابع قدرت، ثروت و درآمد درشهرها و روستاها
  •  مهاجرت های بی رویه نیروی کار روستایی به شهرها، به ویژه به کلان شهرهای کشور.
  •  فقدان سیاست های جامع نگر و فقدان راهبردهای هماهنگ توسعه ی اقتصادی، اجتماعی در سطح کلان و منطقه‌ای
  •  عدم توسعه مناسب نظام آموزش فنی و حرفه ای در مناطق شهری و روستایی و فقدان مکان های مناسب و لازم برای آموزش های کار و حرفه در مناطق فقیر نشین شهرها
  •  نبود ساز وکارهای اجتماعی (تشکل های غیردولتی) بمنظور عرضه خدمات اجتماع محور در سکونتگاه های غیررسمی
  • عدم فرهنگ سازی در جامعه شهری جهت فراهم کردن موجبات جذب و ادغام این گروها و اقشار به تدریج در بافت های متعارف شهری.

 
آمار ها:
شهرنشینی در سده اخیر به نحوه چشمگیری به الگوی زندگی اکثر مردم جهان تبدیل شده است و بطوروزافزونی به تعداد و سهم شهرها از جمعیت جهان افزوده می شود. امروزه جمعیت جهان از مرز هفت میلیارد نفر فراتر رفته و بیش از 50% این جمعیت در نقاط شهری زندگی می کنند. جالب این است که به تقریب، نزدیک به 90% این رشد، به مناطق شهری کشورهای در حال توسعه به ویژه شهرهای بزرگ تعلق دارد. (ایراندوست، 1388)
آمارها در ایران نشان می دهد که در اولین سرشماری رسمی نفوس و مسکن که در سال 1335 انجام گرفت جمعیت شهرنشین حدود شش میلیون نفر یعنی 31/0 کل جمعیت بوده که این رقم در سال 1385 به 4/68/0 و در سال 1390 رقم فوق به 71/0 کل جمعیت کشور افزایش یافته است.
درراستای شناسایی وپرداختن به ساماندهی وتوانمندسازی اینگونه سکونتگاههادرشهرهای کشور تاکنون تهیه و تصویب مطالعات در 77 شهردر قالب851 محله غیررسمی با مساحت 52443 هکتار و جمعیتی بالغ برپنج میلیون و نهصد هزار نفرشناسایی،که از این تعداد محلات شناسایی شده 344 محله با مساحت24318 و جمعیتی بالغ بردو میلیون و نهصد هزار نفرجهت انجام اقدامات کالبدی،اجتماعی ،فرهنگی واقتصادی به عنوان محلات در اولویت اول جهت مداخله و ساماندهی در طی برنامه پنجم توسعه اقتصادی،اجتماعی وفرهنگی انتخاب گردیده اند.شایان ذکر است که کلیه مراکز استانها وکلانشهر های کشور بجز شهرهای تهران و شهرکرد دارای مطالعات توانمند سازی سکونت گاه های غیر رسمی می باشند.

 
تاریخچه شکل گیری برنامه ساماندهی وتوانمندسازی اسکان غیررسمی در ایران
برنامه باسابقه 10ساله درسه دوره زمانی :
1- اواخر برنامه دوم توسعه (موافقت نامه 30601223)
- مطالعات محله ملاشیه اهواز (6-1375موافقت نامه 30601223)
- درخواست استان سیستان بلوچستان از سازمان مدیریت وبرنامه ریزی ومعرفی محله باباییان برای مطالعه توسط استان وبه کارگیری نگرش توانمندسازی برای نخستین بار درطرح های شهری ( 1377 موافقت نامه 30601223)
- درخواست استانهای کرمانشاه وهرمزگان ومعرفی دومحله جعفرآباد وده هکتاری پشت بند از سوی استان
(6-1375موافقت نامه 30601223)

2- برنامه سوم توسعه (موافقت نامه 40910009)
- - شروع برنامه سوم توسعه مبادله موافقت نامه 40910009(31304219) با عنوان مطالعات ساماندهی وتوانمندسازی اسکان غیررسمی درکشور در شهرهای اردبیل،ارومیه
- فرابخشی نمودن موضوع با برگزاری جلسات متعدد در معاونت اجرایی ریاست جمهوری و ارسال نامه به ریاست جمهوری وطرح ضرورت تهیه سند ملی
- شروع آماده سازی پروژه همکاری بابانک جهانی (پروژه اسکان کم درامدها درایران 80-1379)
- طی فرایند و مراحل آماده سازی زمینه های اعطای وام بانک جهانی
- تشکیل کمیته راهبری پروژه بهسازی شهری و اصلاحات بخش مسکن با عضویت نمایندگان وزارت مسکن و شهرسازی وزارت کشور، وزارت امور خارجه، وزارت امور اقتصاد و دارایی، سازمان مدیریت برنامه‌ریزی کشور و بانک مرکزی به ریاست معاونت عمرانی وزارت کشور و به دبیری کمیته ملی اسکان بشر تشکیل شد. فعالیت ‌های این کمیته بیشتر در زمینه هماهنگی های بین بخش و لحاظ سیاست های کلان کشور در زمینه جذب وام‌های خارجی و . . . بود.
-تهیه و تصویب سند ملی توانمندسازی و ساماندهی سکونتگاههای غیر رسمی (مصوب مورخ بهمن ماه1382)
- تهیه سند سیاست اسکان مجدد (جابجایی)
- سند مدیریت زیست محیطی
- سایر فعالیت های مرتبط با آماده سازی پروژه وام بانک جهانی
موافقت شورای اقتصاد با اجرای پروژه با استفاده از تسهیلات خارجی (وام بانک جهانی)
- تبادل سند موافقت نامه وام با امضای نمایندگان وزارت مسکن و شهرسازی، وزارت امور اقتصاد و دارایی و بانک جهانی
موافقت اعضای بانک جهانی با اعطای وام به دولت ایران
تشکیل واحد مدیریت پروژه جهت هدایت اجرای پروژه

3- برنامه چهارم توسعه (موافقت نامه 40907009و40907010 و40907038)
-تغییر عنوان ردیف از مطالعه به مطالعه وساماندهی از سال1388
-تامین منابع مالی برای اجرای پروژه دربرخی ازشهرها مانندهمدان،شیراز،اصفهان،ساوه،قم،ایلام و...
- شروع مطالعات مربوط به پروژه بهسازی شهری و اصلاحات بخش مسکن(پروژه مشترک جمهوری اسلامی ایران با بانک جهانی) از سال 1383 ابتدا از شهر زاهدان و سپس در شهرهای کرمانشاه و بندرعباس شروع شد و در ادامه در دو شهر دیگر کشور(سنندج وتبریز) نیز اضافه گردید .

اقدامات انجام شده
اقدامات مربوط تهیه طرح و مطالعات :
درراستای شناسایی وپرداختن به ساماندهی وتوانمندسازی اینگونه سکونتگاههادرشهرهای کشور تاکنون تهیه و تصویب مطالعات در 77 شهردر قالب851 محله غیررسمی با مساحت 52443 هکتار و جمعیتی بالغ برپنج میلیون و نهصد هزار نفرشناسایی،که از این تعداد محلات شناسایی شده 344 محله با مساحت24318 و جمعیتی بالغ بردو میلیون و نهصد هزار نفرجهت انجام اقدامات کالبدی،اجتماعی ،فرهنگی واقتصادی به عنوان محلات در اولویت اول جهت مداخله و ساماندهی در طی برنامه پنجم توسعه اقتصادی،اجتماعی وفرهنگی انتخاب گردیده اند.شایان ذکر است که کلیه مراکز استانها وکلانشهر های کشور بجز شهرهای تهران و شهرکرد دارای مطالعات توانمند سازی سکونت گاه های غیر رسمی می باشند)

اقدامات مربوط به ستادهای توانمندسازی:
1- تشکیل ستاد ملی توانمندسازی (براساس بند2مصوبه هیات وزیران): تاکنون18جلسه تشکیل شده است و 65مصوبه در خصوص نحوه اجرایی کردن بروندادهای مطالعات ،اقدامات بین بخشی،اصلاح مصوبه هیئت وزیران و...داشته است.
2- تشکیل ستادهای توانمندسازی استانی وشهرستانی و کارگروههای مربوطه

اقدامات مربوط به اجرا
در راستای مطالعات مصوب انجام شده تاکنون اقدامات اجرایی درسکونتگاههای غیررسمی20 شهر کشور در قالب 55 محله باهمکاری مدیریت شهری و مردم در قالب ارتقاء سرانه های خدمات شهری از قبیل پروژه های ساخت و احداث مراکز آموزشی،بهداشتی،فرهنگی ،فنی و حرفه ای،ایجاد دسترسی،احداث شبکه های آب و فاضلاب،آب آشامیدنی سالم،روشنایی معابرو... انجام گرفته و در حال انجام می باشد.

اقدامات مربوط به هماهنگی میان بخشی
به منظور ایجاد هماهنگی بین یخشی تفاهم نامه با سازمان بهزیستی کشور،معاونت اجتماعی ناجا ،نهاد کتابخانه هایی
عمومی کشور وسازمان فنی و حرفه ای مبادله و در حال حاضر پیش نویس 7تفاهم نامه همکاری بین بخشی
( با سازمان شهرداریها ودهیاریهای کشور،کمیته امداد ،هلال احمر،وزارت کشور،تعاون،کار و رفاه اجتماعی، وزارت بهداشت
درمان،وزارت ورزش وجوانان) تهیه شده اند.

اقدامات بین المللی

  •  مسئولیت انجام امورات دبیرخانه ای کارگروه منطقه ای بافتهای نابسامان کشورهای آسیا-اقیانوسیه که در این راستا تاکنون اقدامات ذیل صورت گرفته است:
  • انجام اقدامات مربوط به برگزاری اجلاس کارگروه منطقه ای بافتهای نابسامان کشورهای آسیا-اقیانوسیه در تیرماه سال1391
  • انجام اقدامات مربوط ششمین مجمع جهانی شهریWUFچهارمین اجلاس وزرای مسکن وشهرسازی کشورهای آسیا-اقیانوسیه در اردن
  • تشکیل 27جلسه کمیته علمی کارگروه منطقه ای بافتهای نابسامان کشورهای آسیا-اقیانوسیه برای نشست اول ودوم کارگروه منطقه ای بافتهای نابسامان کشورهای آسیا-اقیانوسیه در تهران اردن به همراه تهیه گزارشات مربوطه و...
  • انجام کلیه امورات مربوط به چهارمین اجلاس وزرای مسکن وشهرسازی آسیا-اقیانوسیه(اردن) ودومین نشست تخصصی کارگروه منطقه ای بافتهای نابسامان از قبیل تشکیل و برگزاری جلسات کمیته علمی کارگروه، تهیه گزارشات ، شرکت در اجلاس مذکور و...

تعریف مفاهیم
حاشیه نشینی: مفهوم حاشیه نشینی به معنای اعم ، شامل تمام کسانی است که در محدوده اقتصادی شهرساکن هستند ولی جذب اقتصاد نشده اند. جاذبه شهرنشینی و رفاه شهری ، این افراد را از زادگاه خویش کنده و به سوی قطبهای صنعتی و بازارهای کارمی کشدو اکثراً مهاجرین روستایی هستندکه به منظورگذراندن بهتر زندگی راهی شهرها می شوند (یاوری ، 1383: 612).

حاشیه نشین
به کسی گفته میشود که در شهر سکونت دارد ولی به علل گوناگون نتوانسته است جذب چرخه اقتصادی و اجتماعی شهر شود و ازخدمات شهری استفاده کند. در نتیجه به عنوان شهروندان رسمی و مشروع جامعه شهری پذیرفته نشده اند(درکوش: 1385)

اسکان غیر رسمی :
اسکان غیر رسمی یکی از چهره های بارز فقر شهری است که در درون یا مجاور شهرها (به ویژه شهرهای بزرگ) به شکلی خودرو ، فاقد مجوز ساختمان و برنامه ریزی رسمی شهرسازی ، با تجمعی از اقشار کم درآمد و سطح نازلی از کمیت و کیفیت زندگی شکل می گیرد و با عناوینی همچون حاشیه نشینی، اسکان غیر رسمی، سکونگاههای خودرو و نابسامان نامیده می شود. با توجه به نارسا بودن اصطلاح حاشیه نشینی و آلونک نشینی برای کلیه اشکال این پدیده ، اصطلاح اسکان غیر رسمی، با تعبیری گسترده تر به جای حاشیه نشینی و آلونک نشینی بکار می رود. از این رو اصطلاح اسکان غیر رسمی شامل حاشیه نشینی و اشکال متعدد آن می باشد(کمانرودی،1377 :19).

انواع سکونتگاههای غیر رسمی در ایران:
زاغه ها یا محلات فقیر نشین : سکونتگاههای هستند قانونی ، ولی بسیار پرجمعیت از لحاظ خدمات در سطح بسیار پائینی می باشند.
سکونتگاههای غصبی ؛ سکونتگاههایی هستند غیر قانونی و غالباً فاقد طراحی از پیش تعیین اندیشیده شده
سکونتگاههای با تفکیک غیر قانونی: بر خلاف دو نوع سکونتگاه فوق الذکر ، دارای طرحی از پیش اندیشیده شده می باشد و لی به صورت غیر قانونی شکل گرفته اند (محمودی پاتی ، محمد پورعمران، 1387 :82).

پیامد های پدیده سکونتگاه های غیررسمی
با توجه به اینکه هنوز بسیاری از فقرای جهان در مناطق روستایی ساکن هستند اما در چند دهه گذشته فقر با تغییر در الگوی جغرافیایی خود بیش از بیش در شهرها متمرکز شده است لذا فقر در شهرها بویژه شهرهای بزرگ رو به گسترش است. و به مرور فقرا به حاشیه شهرها رانده می شوند. حاشیه هایی که فاقد فرصتهای برابر برای آنان است. حاشیه هایی کمرنگ از مراقبتهای بهداشتی. امکانات آموزشی فرصتهای شغلی ، یستم حمل و نقل عمومی، مسکن مناسب و ... فقدان این حقوق اساسی و فرصتهای به حق برای فقرای ساکن در سکونتگاههای غیر رسمی منتج به پیامدی مختص به فقرای ساکن در این حاشیه ها نمی باشد بلکه پیامد ناکامی های ناشی از فقدان فرصتها ظرفیت تسری به کل شهر را دارد. که در این فرایند آسیبهای اجتماعی فراوانی به همراه خواهد داشت. آسیبهایی همچون : فقدان امنیت، تکدی گری، کودکان خیابانی، فحشاء، انواع سرقت، اعتیاد، خشونت و... همه و همه برآمده از بی عدالتی و نابرابری فرصتهاست.
بررسی ها نشان میدهد که هر چند وضعیت سکونت گاههای غیر رسمی در ایران متفاوت با نمونه های امریکای لاتین و آسیای جنوبی و یا افریقا است. اما در عین حال رابطه معناداری میان سکونت در محلات و حاشیه نشینی با گرایش به انحراف و بزهکاری وجود دارد (احمدی، ایمان، 1384)
آنچه مسلم است در بررسی این پدیده نقش مهاجرت روستائیان به مناطق شهری بویژه شهرهای بزرگ از اهمیت ویژه ای برخوردار است. نکته قابل تامل این است که بخش بزرگی از جمعیت در سکونتگاهای غیر رسمی را فقرایی تشکیل می دهند که توان تأمین بسیاری از نیازهای اساس خود را ندارند. آمار تیاسن اقتصاددان هندی بر دو برداشت از فقر تاکید می کند. فقر به عنوان ناکافی بودن توانمندیها و فقر به عنوان کمی درآمد که میان آنها رابطه دو سویه ای وجود دارد بنظر وی فقر نبود توانایی است که نیاز به گسترش فرصتهای اجتماعی در بازار، سیاست دولت و در خانواده دارد (سن، 1383) اکثر حاشیه نشینان در مشاغل غیررسمی بصورت کارگر روز مزد با درآمدهای پایین کار می‌کنند اکثر حاشیه نشینان فاقد مهارت های حرفه ای می باشند تعداد زیادی از آنان بیکار جویای کار می باشند. به دلیل فقر اقتصادی و فرهنگی، ترک تحصیل وافت تحصیلی در بین دانش‌آموزان مشاهده می‌شود. سطح سواد حاشیه نشنیان پایین است. حاشیه نشنیان احساس تعلق به محیط ندارند ودر مناطق حاشیه نشین تراکم جمعیت بالاست. همه این عوامل باز تولید فقر و ناتوانی را در این مناطق بدنبال دارد و نتیجه انکار ناپذیر آن گسترش آسیب ها ی اجتماعی است.

نتیجه گیری
درحالیکه افراد و خانوارهای فقیر وکم درآمد به زندگی در سکونتگاهها به مثابه فرصتی برای سازگاری با شرایط مشقت بار زندگی خود می نگرندوبا امید رهایی از بیکاری ، فقر و بهبود و تغییر سرنوشت شان در آینده و برای صرفه جویی در هزینه های زندگی ( از جمله هزینه مسکن ) به این محلات پناه می آورند با این حال ویژگی ها و شرایط فقیرانه ، نبود فرصت های تغییر، وضعیت طاقت فرسای این محلات و دورهای باطل فقرو ناتوانی حاکم بر آنها ، زمینه بروز آسیب های اجتماعی را فراهم می سازد در چنین شرایطی مسایل خانوارها مضاعف شده و امید های آنان برای تغییر به یاس تبدیل می شود. اسکار لوئیس (مردم شناس امریکایی) جزء اولین نظریه پردازانی بود که نظریه فرهنگ فقر در خصوص جوامع فقیر را ارائه نمود. نظریه وی بر این فرض استوار بود که فقرا در یک فرهنگ فقر گریز ناپذیر گرفتارند و بیشتر از ویژگیهایی چون بی انگیزگی، جبری گری، رضایتمندی آنی و بی نظمی اجتماعی برخوردارند. مناطق حاشیه نشین جزء منطقه های مستعد ارتکاب جرم هستند ، فقدان نظارت امنیتی کافی، وجود تعداد زیادی افراد نیازمند و بیکار ، سطح پایین سواد ، فقدان روشنایی کافی در معابر و وضعیت جغرافیایی بعضی مناطق همه باعث می شود مجرمین به راحتی در آنجا پناه گیرند و تا زمانی که این عوامل زمینه ساز وجود داشته باشد این مناطق بالقوه جرم خیز خواهند ماند در واقع مردم فقیر در دام محیطی اجتماعی گرفتار آمده اند که به بازتولید فقر قابلیتی وعملکردی آنان در کنار فقر درآمدیشان منجر می گردد. با تشدید آسیب های اجتماعی و تنها ماندگی خانوارها در مقابل آسیب ها، اجتماع در معرض فروپاشی قرار می گیرد. در این رابطه لازم است که رویکرد توجه به سکونت گاههای غیر رسمی از ابعاد مختلف مورد توجه دولتمردان قرار گیرد و برنامه ریزی های دقیقی در حوزه های مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی تدارک دیده شود. بدیهی است که رویکرد اجتماع محور در راستای بکارگیری مشارکت وسیع توده های فقیر ساکن در حاشیه ها می تواند به پایداری طرح های اجرایی کمک نماید. برنامه ریزی ها باید به مداخلات هدفمند در راستای کاهش و پیشگیری از آسیبهای اجتماعی پرداخته و مبتنی بر واقعیات موجود در هر منطقه جغرافیایی باشد.

پیشنهادات

  •  اعطای وام های کم بهره و قرض الحسنه باکم ترین موانع اداری از طریق به رسمیت شناختن حق سکونت و تأمین مسکن در این گونه سکونتگاها برای همه و برقراری حمایت قانونی در این موارد.
  •  بهسازی سکونتگاههای غیرقانونی
  • شناسایی NGO های فعال برای ارائه خدمات اجتماع محوردر مناطق اسکان غیر رسمی
  • رائه برنامه های اجتماع محور برای افزایش مشارکت حاشیه نشینان در برنامه های اجتماعی
  • تشویق و ترغیب بخش های خصوصی وتعاونی به احداث واحدهای مسکونی با دوام ، ارزان قیمت در نزدیکی شهرها برای حاشیه نشینان
  • تهیه و تدوین و اجرای طرح های مرتبط بامسائل و مشکلات اسکان غیررسمی.
  •  حمایت از تشکل های فرهنگی- محلی برای کاهش آسیب ها
  • توجه ویژه به مداخله درآسیب های موجود در حاشیه مانند سرقت،خرید و فروش مواد مخدر و... ارائه برنامه های موثر برای کاهش این آسیب ها
  • حمایت از گروههای آسیب پذیر مانند زنان و کودکان
  • توانمندسازی گروههای آسیب دیده در حاشیه ها مانند معتادین،کودکان کار،...
  • آگاهسازی و اطلاع رسانی به مناطق اسکان غیررسمی در جهت کاهش آسیبها
  • توسعه مشارکت های اجتماعی حاشیه نشینان
  • بالا بردن سطح سواد و آگاهی افزایش مهارت حرفه ای بالابردن سطح مهارت های زندگی در حاشیه نشینان
  • آسیب شناسی اجتماعی مناطق اسکان غیر رسمی از طریق :
  • شناسایی و تحلیل وضعیت آسیبهای اجتماعی در مناطق اسکان غیر رسمی

منابع
1. ایراندوست، کیومرث (1388) سکونتگاههای غیر رسمی و اسطوره حاشیه نشینی ، شرکت پردازش و برنامه ریزی شهری (شهرداری تهران)، تهران
2. احمدى، حبیب و محمدتقى ایمان ( 1384 )، فرهنگ فقر، حاشیه نشینى و گرایش به رفتار بزهکارانه در میان جوانان حاشیه نشین ده پیلاله شیراز در سال 1383 ، مجله پژوهشى دانشگاه اصفهان (علوم انسانى)، شماره 2، جلد نوزدهم
3. سند توانمند سازی و ساماندهی اسکان غیر رسمی، 1382، مصوبه هیات وزیران، تهران
4. کمانرودی، موسی (1377) اسکان غیر رسمی در شهران ساماندهی در منظقه 6 شهرداری، پایان نامه کارشناسی ارشد جغرافیا وبرنامه ریزی شهری، دانشگاه شهید بهشتی
5. عابدین درکوش، س. 1385 .درآمدی به اقتصاد شهری، نشر دانشگاهی، چاپ هشتم، تهران.
6. محمودی پاتی ، فرزین و محمد پور عمران ، محمد (1387) سیاست های مدیریت زمین شهری، انتشارت ش یدی، چاپ اول.
7. یاوری، نفیسه (1383) همایش مسائل شهرسازی ایران ، شیراز : دانشکده هنر و معماری دانشگاه شیراز
8. خلاصه گزارش سوابق اقدامات مربوط به ساماندهی وتوانمندسازی سکونتگاههای غیررسمی در شرکت مادر تخصصی عمران و بهسازی شهری حوزه معاونت فنی و نظارت -دبیرخانه ستاد ملی توانمندسازی