مقدمه و تعریف موضوع

مقدمه
بخش عده جمعیت ما را جوانان تشکیل می دهند و به همین جهت مسائل و مشکلات آنان نیز نسبت به دیگر گروه های سنی جامعه ما از تنوع و گستردگی بیشتری برخوردار است . نیمی از این جمعیت را نیز دخترانی تشکیل می دهند که با توجه به جنسیت و پیچیده شدن ساختار نظام اجتماعی، د رمعرض مسائل و آسیب های اجتماعی گوناگونی قرار دارند . یکی از این آسیب ها که در بعد فردی و اجتماعی پیامدهای منفی بسیاری را برای دختران و جامعه به همراه داشته، مسئله فرار دختران از منزل می با شد.
فرار نوجوانان و جوانان از خانه و ترک خانواده بدون اجازه والدین یا وصی قانونی در واقع نوعی واکنش نسبت به شرایطی است که از نظر فرد نامساعد، غیر قابل تحمل و بعضا تغییر ناپذیر است . این عمل به عنوان یک مکانیسم دفاعی به منظور کاهش ناملایمات زندگی و خلاصی از محرک های آزار دهنده و مضر و دستیابی به خواسته های مورد نظر و عموما آرزوهای دور و دراز به کار گرفته می شود . و امروزه در اکثر کشورهای جهان، فرار از خانه به یک معضل اجتماعی تبدیل شده است . در ایران نیز فرار دختران از خانه با توجه به ارزش ها و هنجارها ی حاکم بر جامعه به عنوان یک آسیب و مسئله اجتماعی مطرح می باشد.
فرار دختران از خانه اگر چه در نگاه اول پدیده ای فردی است اما با توجه به پیامدهای سوء آن که در نظم اجتماعی اختلال و آشفتگی ایجاد می کند منشا بسیاری از رفتارهای ضد اجتماعی و انحرافی مانند خود فروشی، اعتیاد به مواد مخدر و مشروبات الکلی، توزیع مواد مخدر، تشکیل باندهای فساد و فریب سایر زنان و دختران، رواج روسپیگری و شیوع انواع بیماری های مقاربتی و .. می شود. این پدیده سبب می شود که سطح جرم و جنایت در جامعه افزایش یابد و در نتیجه امنیت و سلامت اجتماعی به مخاطره بیافتد. ( هاشمی، سید ضیاء، 1387)

تبیین علل فرار از منزل بر اساس نظریه های جامعه شناسی انحراف:
نظریه فشارهای ساختاری :
از این دیدگاه اگر مردم در جامعه دچار انحراف میشوند این فشارها ی اجتماعی است که مردم را بطرف انحراف سوق می دهدمثال بسیار ساده که دربسیاری از کتب آمده ودر میان عامه مردم نیز رایج است ودر اسلام هم تائید شده است این میباشد که فقر باعث جرم وانحراف میباشد اگر در جامعه فقر فراوان باشد باید انتظار داشته باشیم که افراد ی پیدا میشوند که بخاطر تهیه مایحتاج خود بطرف دزدی ویا کارهای انحرافی دیگر کشیده میشوند .
«دورکیم» برای پدیده های اجتماعی دنبال علل اجتماعی بود ونقشی برای علل زیستی وروانی قائل نبود.«دورکیم معتقد بود که عوامل اجتماعی از قبیل شرایط نامناسب خانواده ،کمبود محبت،ناسازگاری والدین،طلاق،بزه کاری والدین،مهاجرت ،مطبوعات ،وسایل ارتباط جمعی،ضعف اعتقادات وباورهای دینی،وضع نامناسب اقتصادی خانواده،عوامل سیاسی وجنگ و…است که نقش تعیین کننده ای در بزه کاری اعمال مجرمانه افراد دارد».( دورکیم، امیل، 1369)

نظریه بر چسب:
«نظریه بر چسب میگوید که رفتار انحرافی به میزان احترام مردم به آن رفتار بستگی دارد.اگر به رفتاری یا نقشی احترام زیاد گذارده میشود خلاف آن «کجروی»خوانده میشود وفرد خاطی جریمه یا مجازات میگردد».( ستوده، هدایت الله، 1380)
«همین که فرد خود را فردی منحرف شناخت وبه عنوان یک منحرف با او رفتار شد از نظر اجتماعی وفردی از جامعه خود دور ی میکند وتنها به کسانی میپیوندد که مشابه خودش بر چسب خورده اند افراد طبقات بالاتر اجتماعی ،اقتصادی در مقایسه با افراد طبقات پائین کمتر امکان دارد بر چسب منحرف بخورند». (کوین، بروس، 1374)

از نظر «ویلیام گود»در عمل «برچسب زنی» پاره ای عوامل دخالت دارند ،عواملی که سبب میشود رفتاری به عنوان رفتار انحرافی شناخته شود ،عوامل مورد نظر وی عبارتند از 1-قابلیت رویت 2-شدت عدم تائید 3-تکرار در تخلف 4-فشار اجتماعی 5-منابع وشرایط خلافکاران «هاوارد بکر»معتقد است که بر اساس این فرضیه که قوانین و نقشها را اجتماع میسازد و اینکه این نقشها و قوانین به طور یکسان ویکنواخت توسط افراد رعایت نمیشود نظریه بر چسب بوجود می آید».(ستوده، هدایت ا..،1380 )
نظریه کنترل اجتماعی:
نظریه انحراف اجتماعی انحراف را ناشی از این میداند که کنترل اجتماعی نمیتواند در جامعه کارایی لازم را داشته باشد، ضعف کنترل باعث بوجود آمدن انحراف میشود در این نظریه به انحراف بیشتر توجه میشود تا به همنوایی .
«گسترش شهر گرایی به کاهش کنترل در گروهای غیر رسمی منجر شده وبدین طریق انطباق با هنجارهای اجتماعی مشکل تر ساخته وموجباتی را فراهم نموده تا افراد بتوانند از هنجارهای اجتماعی تخطی کنند زیرا هنجارهایی که دیگران از آنهاتبعیت میکنند به هیچ وجه مورد احترام فرد قرار نمیگیرد ،بنابر این امکانات فراوانی برای گرایش به کجروی در جوامع شهری وجود دارد،کاهش دوستیها وروابط متقابل صادقانه وعدم شناخت افراد نسبت به یکدیگر موجب میشود فردی که از هنجارها تخطی کند با سرزنش کمتری از طرف سایر افراد روبرو شود بنابر این سرزنش که نوعی کنترل رسمی است در شهر ها عملا وجود ندارد ودر نهایت به بی هنجاری منجرمیشود».( فرجاد، محمد حسین، 1378)

«تراویس هیرسچی»معتقد است که انسانها در جامعه به وسیله چهار عنصر به هم پیوند میخورند:1-علاقه 2-تعهد 3-مشارکت 4-ایمان .
ازنظر «هیرسچی» «گروهی که اعضایش با هم همبستگی قوی داشته باشند بهتر قادر به اعمال کنترل اجتماعی روی اعضایش خواهد بود تا گروهی که بین آنها همبستگی استواری وجود نداشته باشد».(ستوده، هدایت ا...، 1380)
مکتب محیط اجتماعی:
این نظریه تاکید دارد به اینکه عواملی خارج از افراد قرار دارند ودر رفتار وکردار فرد تاثیر بسزایی دارند ،محیط اجتماعی شامل آداب ورسوم وسنتها وسازمانها ونهادهایی میشوند که در اطراف فرد وجود دارند ورفتار فرد را جهت می دهند،این نظریه معتقد است وتاکید دارد که اگر محیط اجتماعی آلوده باشد رفتار فرد را تحت تاثیر قرار میدهند وفرد را منحرف می کنند .
محیط اجتماعی شامل:
1- محیطهای خانوادگی
2- محیط مسکن
3- محیط انتخابی
4- وسایل ارتباط جمعی
5- مهاجرت
که هر کدام تا ثیر بسزایی بر رفتارهای افراد دارند.
««لاکاساین »از افکار پاستور الهام میگیرد وتحقیقات«رو»در باره محیط خانوادگی تبهکاران جوان، «لاکاسانی» را در اظهار نظر خود استوارتر ساخته است».(مساواتی، اذر ، 1372)
نظریه تضاد:
از دیدگاه مکتب تضاد همه چیز ناشی از اقتصاد می باشد از جمله بزه کاری ورفتارهای انحرافی «جامعه شناسان مکتب تضاد بر این عقیده هستند که زندگی مجموعه ای از درگیری وتضاد وکشمکش است هر نفر ،هرگروه،وهر ملتی در تلاش بدست آوردن چیزهایی است که این تلاش ممکن است مبتنی بر همکاری ویا اتحاد با دیگران نیز باشد اما در نهایت تلاش همه ما این است که منابع محدود را در کنترل خویش آوریم از این جهت رقابت یک عنصر اساسی در صحنه بازار است وهر رقابتی با ابعاد اساسی زندگی اجتماعی رابطه پیدا میکند ودر اینجاست که رفتارهای انحرافی مطرح میشود».(محسنی، منوچهر، 1378)
««مارکس»معتقد است که جنایت ،فحشاء،فساد،رفتار خلاف اخلاق در درجه نخست ناشی از فقر است که زائیده سیستم سرمایه داری است».(شیخاوندی، داور، 1373)
« از نظر مارکس بهبود سرشت انسان اگر چه با حل مساله فقر آغاز می شود ولی با آن پایان نمی یابذ ونجات انسان علاج بی کسی وبد بختی او اساسا در حمله مشترک به فقر است».(کی نیا، مهدی)

پیامدهای فرار دختران
در واقع تعرض به قاعدة کهن و مرسوم زمانهای دیروز و امروز است که خانه را محل امن و آرامش افراد می‏داند، نه محلی که باید از آن گریخت. این تعرض و جدال، جامعه را تحریک کرده و آشفتگی های خاصی را دامن می‏زند. هنگامی که دختری به هر دلیل منطقی یا غیرمنطقی از خانه فرار می‏کند، خود و پیرامونش، یعنی خانواده و جامعه را تا شعاعی وسیع به طرق مختلف در معرض آسیبها و خطرات بسیار زیادی قرار می‏دهد. این پیامدها در بعد فردی، خانوادگی و اجتماعی قابل بررسی است:

پیامدهای فردی فرار دختران:
دختران نوجوانان و جوان، به محض فرار از خانه در معرض خطرات بسیاری قرار می گیرند . فرار، آغاز بی خانمانی و بی پناهی است و همین امر، زمینه ارتکاب بسیاری از جرایم را فراهم می کند و اولین احساسی که به آنان دست می دهد، احساس ترس از فقدان انسانی امین و قابل اعتماد است . به واسطه جنسیت زنانه، این افراد دائما در آستانه پیشنهاد برقراری رابطه جنسی هستند.
دختران فراری در بدو فرار، بیشترین زمان خود را در پارک ها و خیابان ها می گذرانند و در ساختمان های متروکه، پارک ها و خانه های فساد و .... شب را به صبح می رسانند و طی مدت کوتاهی درپی آشنایی با باندهای فساد به فحشا کشیده می شوند و مدام از مکانی به مکان دیگر در حرکت هستند . در این مرحله است که برای رهایی از فشارهای روانی، غم و سرگردانی و کمبود محبت، بسیار سریع در دام مواد مخدر گرفتار می شوند و برای امرار معاش به تکدی گری، سرقت، توزیع مواد مخدر، مشروبات الکلی و کالاهای غی مجاز، روسپیگری و .. اقدام می کنند، فقط برای آن که بتوانند زنده بمانند.
باندهای خلافکارهم با شناسایی این دختران و جذب آنها، آنها را مورد شدیدترین سوء استفاده های جنسی، مادی و روحی قرار می دهند و برای رسیدن به اهداف پلید خود انها زرا به طرق مختلف به خود وابسته و محتاج می کنند . این افراد پس از ارتکاب انواع جرائم و فساد اخلاقی دچار احساس بیزاری از خود، احساس گناه و آلودگی و انواع بیماری ها و اختلالات روحی و روانی می شوند . از این رو اعتماد به نفس خود را به طور کامل از دست داده و توان بازگشت به زندگی سالم را ندارند و برخی از انها به دلیل سرافکندگی ناشی از تجاوزات، دست به خودکشی می زنند .

پیامدهای خانوادگی فرار دختران :
فرار دختران می تواند بزرگترین لطمه و ضربه برای حیثیت و شرافت خانوادگی فرد باشد . این عمل اولا نشانه ای از ناکارآمدی خانواده در تربیت فرزند، شکاف نسلی بین والدین و فرزندان و اختلاف خانوادگیاست و ثانیا از آنجا که فرجام و سرانجام فرار دختران در اکثر موارد چنانچه ذکر گردید، گرفتار آمدن در دایره تنگ باندهای فساد و فحشا و ارتکاب جرایم اخلاقی است . لذا فرار به مفهوم لکه ننگ و بدنامی برای خانواده محسوب می شود و بدین لحاظ است که فرار دختران، کمتر توسط خانواده ها گزارش می شود و اغلب پس ز بی نتیجه ماندن جستجوها و تلاش های خانوادگی، فرار دختران به مراجع قضایی گزارش می شود.
فرار دختران زندگی آینده آنان را به تباهی و سیاهی می کشاند، احتمال تشکیل خانواده برای دختر فراری به دلیل تهدید سلامت روانی، جسمی و جنسی ( به علت رفتار خلاف اخلاق خواسته یا ناخواسته) و خدشه دار شدن اصالت و شرافت خانواده به حداقل ممکن کاهش یافته و در اغلب موارد به صفر می رسد.
از طرف دیگر دختران فراری با درگیر شدن در مسائل غیر اخلاقی، نمی توانند به خانواده بازگردند، مگر آنکه خانواده به این نکته توجه نماید که عدم پذیرش فرد به معنای فرو غلتیدن هر چه بیشتر او در منجلاب فساد و تباهی است ، لذا با اکراه دختر را در خانواده جای می دهند یا آن که دختر فراری از خانوداه از هم گسیخته است و بود و نبود دختر چندان فرقی ندارد. در هر حال زندگی دختر فراری در صورت بازگشت به منزل نیز همراه با مشکلات مضاعف خواهد بود، زیرا خانوداه وی ره به دلیل اعمال خلاف بیشتر از گذشته مستعد کجروی و رفتارهای انحرافی می داند، لذا قیود خود را بیشتر خواهد نمود ضمن انکه دختر نیز به دلیل تجربه آزادی های خارج از خانه که کتناسب با سن و موقعیت او نبوده، محیط خانه را غیر قابل تحمل تر می داند.

پیامدهای اجتماعی فرار از منزل :
به طور کلی درخصوص پیامدهای اجتماعی می توان موارد ذیل را نام برد:
- تهدید بهداشت اخلاقی و روانی جامعه
- تحمیل هزینه های اجتماعی
- افزایش نرخ آسیب های اجتماعی
- قاچاق زنان و دختران
- سرقت
- روسپیگری ( هاشمی، سید ضیاء، 1387)

نتیجه گیری
فرار از خانه از جمله رفتارهای ناسازگارانه ای است که از کودکان و نوجوانان سر می زند . درواقع در اکثریت قریب به اتفاق موارد فرار در حالی اتفاق می افتد که دختر هیچ برنامه ای برای بعد از فرار از خانه ندارد و از پیامدهایی که در انتظارش است آگاهی کافی ندارد در واقع فرار به عنوان یک انحراف، منجر به انحرافات رفتاری دیگری می شود . و افراد فراری در طول دوره فرار، رفتارهای منحرفانه بیشتری نسبت به زمانهای دیگر انجام می‌دهند و علاوه بر این، خلافهای آنها در زمانهایی که از خانه فرار می‌کنند جدی‌تر از اوقات دیگر است. لذا برای پیشگیری از این آسیب، از یک طرف شناسایی خانواده ها ی آماج یا مورد هدف مانند خانواده های پرجمعیت، خانواده های مطلقه، خانواده هایی که سوء مصرف مواد دارند امری ضروری به نظر می رسد و از طرف دیگر همکاری و به مشارکت گرفتن نهاد ها و سازمان های گوناگون مانند آموزش و پرورش، خانه های فرهنگ محله، مساجد و هیاتهای مذهبی یک عامل اساسی جهت افزایش کارایی و اثربخشی برنامه ها می باشد .


منابع :

1-پاپکین ،ریچارد.استرول ،آوروم.کلیات فلسفه،ترجمه.مجتبوی،سید جلال الدین.انتشارات حکمت.چاپ ششم.1369ص97 

دورکیم،امیل.تقسیم کار اجتماعی .ترجمه.پرهام، باقر.1369ص93
ستوده،هدایت الله.جامعه شناسی انحرافات.انتشارات آوای نور.چاپ هفتم.1380ص133
شیخاوندی،داور.جامعه شناسی انحرافات.نشر مرندیزگناباد.1373.ص200
فرجاد،محمد حسین.جامعه شناسی انحرافات.انتشارات بدر.چاپ هفتم.1378ص214
کوئن،بروس.مبانی جامعه شناسی.ترجمه.توسلی،غلام عباس.فاضل،رضا.انتشارات سمت.چاپ پنجم.1374ص224
کی نیا،مهدی.علوم جنایی.انتشارات دانشگاه تهران.جلد سوم.ص1252
محسنی،منوچهر.مقدمات جامعه شناسی.انتشارات بدر.چاپ هشتم.1378.ص291
مساواتی آذر،مجید.مبانی جامعه شناسی.انتشارات احرار.1372ص176
هاشمی، سید ضیاء، بررسی علل و پیامدهای دختران فراری و را ه های پیشگیری از آن ( مطالعه موردی : شهرهای تهران و مشهد)، جلد اول و پنجم