بنام خدا
گفتگوی حاضر با موضوع کودکان خیابانی به مصاحبه با سرکار خانم دکتر فاطمه قاسم زاده فعال در حوزه کودکان خیابانی اختصاص دارد. نامبرده دارای دکترای روان شناسی ومدرس، پژوهشگر، مشاور و برنامه ریز امور آموزشی و روان شناسی کودکان ونوجوانان است.

خیابانی

*سؤال اول: عوامل مؤثر در گسترش کودکان خیابانی چیست؟
(پیش از پاسخ به سؤال لازم می دانم تأکید کنم به جای واژه کودکان خیابانی از کودکان کار در خیابان استفاده شود چون این دو واژه معانی کاملاً متفاوتی دارند.)
با توجه به ماهیت پدیده کودکان کار در خیابان، عوامل متعددی در این زمینه نقش دارند. اصولاً در ارتباط با پدیده های انسانی که دارای ابعاد اجتماعی، اقتصادی و فردی است، یک عامل تأثیرگذار نیست بلکه مجموعه ای از عوامل مؤثر است که گاه یکی از آنها می تواند اثرگذارتر باشد.
با توجه به این اصل ایجاد و گسترش کودکان کار در خیابان، حاصل عوامل زیر است:
- عوامل اقتصادی شامل بیکاری، کم کاری، کارهای فصلی و موقت، درآمد کم، گرانی، تورم و آنچه که ناشی از فقر و کمبود رفاه اقتصادی برای یک زندگی شایسته در هر جامعه است.
- عوامل اجتماعی مانند مهاجرت، بحران های اجتماعی، اعتیاد، ناهنجاری های اجتماعی، الگوهای اجتماعی نامناسب و در مجموع افزایش آسیب های اجتماعی است.
- عوامل فرهنگی شامل ناآگاهی در حوزه های فردی، خانوادگی، اجتماعی، تبعیض در همه اشکال آن، نابرابری های اجتماعی در استفاده از امکانات فرهنگی، آموزشی و اوقات فراغت.
- عوامل خانوادگی از جمله طلاق، گسستگی و تنش در خانواده، تعداد فرزندان، بی سرپرستی، بد سرپرستی، تک والدی به ویژه اگر با فقر اقتصادی همراه باشد.
- عوامل فردی که در ارتباط و اثربخشی عوامل بالا قرار دارد و به توانایی فرد برای مقابله با مشکلات، تاب آوری، آگاهی از شیوه های حل مسأله، وجود مشکلات جسمی، روانی و سایر عوامل مؤثر، بستگی دارد.
در هر کشور میزان تأثیرگذاری این عوامل در پدیده کودکان کار در خیابان متفاوت است. در کشور ما، بررسی های انجام شده که معمولاً پراکنده است نشان می دهد که عوامل اقتصادی، اثرگذاری بیشتری دارند. در واقع پدیده کار کودکان در خیابان یا مکان های دیگر به علت فقر خانواده و ناشی از نیاز خانواده به کار کودک است و گسترش آن نیز بیشتر تابع همین پدیده است. آمار مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی که در بهمن ماه سال 1390 اعلام شد که از تعداد 000/265/3 کودک بازمانده از تحصیل خبر می داد،که نشانه این گسترش است. زیرا کودکان زیر 18 سال که به مدرسه نمی روند، طبیعتاً در خانه نمی مانند و انبوه کودکان کار را در خیابان، کارگاه، مزارع و ... تشکیل می دهند.

* سؤال دوم- پیامدهای حضور کودکان در خیابان را چگونه ارزیابی می کنید؟
این پیامدها را که مسلماً دارای تأثیرات منفی است، می توان در سطوح زیر مورد بررسی قرار داد:
- پیامدهای تأثیرگذار بر کودکان
بر اساس ماده 3 پیمان نامه حقوق کودک «در هر اقدامی برای کودکان باید بالاترین منافع و مصالح کودکان را در نظر گرفت» بنابراین حضور کودکان در خیابان برای کار، آن هم در زمان‎های طولانی که معمولاً به این صورت است، پیامدهای آسیب زای زیر را برای کودکان به همراه دارد:
• بازماندن کودکان از تحصیل و رفتن به مدرسه که از حقوق اساسی کودکان است. با توجه به نقش آموزش در رشد کودکان، محروم شدن آنان از این حق، لطمات زیادی بر آنان وارد می‎سازد و آنان را از دستیابی به توانمندی برای زندگی بهتر باز می دارد.
• آسیب رسیدن به سلامت جسمی کودکان به علت حضور طولانی در خیابان و محروم بودن از دسترسی به غذا، بهداشت، استراحت و محیط مناسب.
• اختلال در رشد عاطفی- اجتماعی کودکان، با توجه به برخوردار نبودن از ارتباط همراه با محبت و احترام با همسالان، بزرگسالان، بازی و اوقات فراغت، امنیت خاطر و احساس ارزشمندی.
این پیامدها برای کودکانی که به کارهای زیانبار و پرخطر می پردازند، بیشتر و عمیق تر است.
پیامدهای کار کودکان در خیابان علاوه بر تأثیرگذاری بر کودکان، در سطح جامعه نیز اثرگذار است:
کودکان سازندگان فردای جامعه اند به شرطی که در دوران کودکی از امکانات کافی برخوردار باشند تا افرادی توانمند و مؤثر بار آیند. در غیر اینصورت نه تنها در ساختن جامعه نقشی نخواهند داشت، بلکه به علت مشکلاتی که دارند، می توانند برای جامعه نیز مشکل آفرین باشند.
تنهابخش اندکی از درآمدی که این کودکان با کار خود تولید می کنند به آنان تعلق می گیرد و سهم بیشتر آن نصیب باندها و افرادی می شود که این کودکان را استثمار می کنند در نتیجه کار این کودکان نه تنها به زمان رفاه کودک و خانواده آنان، بلکه به رونق اقتصاد توسعه مدار که در خدمت ارتقای سطح زندگی مردم جامعه باید حرکت کند، منجر نمی شود و برعکس سوءاستفاده از کودکان و استثمار را رواج می دهد.

* سؤال سوم: نقش سازمانهای غیردولتی در حوزه کودکان کار را چگونه ارزیابی می کنید؟
سازمانهای غیردولتی در ایران با وضعیت دشواری روبرو هستند. این سازمان ها نه تنها از امکانات مالی، رفاهی، علمی، آموزشی، ارتباطی و ... محروم هستند بلکه با انواع فشارها و محدودیت ها از بدو تشکیل تا ادامه کار روبرو می باشند و اگر پایداری و علاقمندی آنان به کودکان نبود باید اکثر آنها فعالیت خود را متوقف می کردند.
جدا از این مشکلات که برای تأثیرگذاری این سازمان ها بر کودکان کار در خیابان وجود دارد، از آنجا که علت اصلی پرداختن کودکان به کار، در هر محیط که باشد، عوامل اقتصادی است، نقش مؤثر و عمده در کاهش این پدیده به عهده دولت است زیرا کاهش فقر مسأله ای نیست که در حد توان و اختیار سازمان های غیردولتی باشد.
نقش مهم سازمانهای غیردولتی توانمندسازی کودکان کار در خیابان است که سه محور اصلی را شامل می شود:
• آموزش کودکان در زمینه های موردنیاز
• حمایت از این کودکان در حوزه های مختلف
• مشارکت کودکان در روند توانمندسازی آنان
از آنجا که اکثر این کودکان دارای خانواده هستند، کار با خانواده در حوزه های بالا نیز از جمله فعالیت های این سازمانهاست.
سازمان های غیردولتی فعال در حوزه کار کودکان، با وجود مشکلات متعددی که دارند در انجام این وظایف تا حد قابل توجهی موفق بوده اند. امید است با کاهش موانع و مشکلات این سازمان ها آنها را در انجام وظایفشان یاری دهید.

* سؤال چهارم: برای کنترل و کاهش پدیده کودکان کار در خیابان چه پیشنهاداتی دارید؟
پیشنهادات باید با توجه به علت های ایجاد هر پدیده باشد. علت یابی اولین ضرورتی است که راه های کمک به کاهش هر پدیده را مشخص می سازد. با توجه به این که بررسی های انجام شده فقر اقتصادی را عامل عمده این پدیده می داند؛ بنابراین باید تلاش برای کاهش فقر، بهبود وضعیت اقتصادی- اجتماعی و فرهنگی مردم متمرکز شود.
برنامه های فقرزدایی که الگوهای متعددی در سطح جهانی در رابطه با آنها وجود دارد، می‎تواند مبنایی برای ساختن الگویی بومی و ملی برای جامعه ما باشد مسلماً در این راه سازمان های غیردولتی می توانند در کنار سازمان ها و نهادهای دولتی بخشی از فعالیت ها را انجام دهند اما برنامه فقرزدایی باید در بالاترین سطوح که منابع و درآمدها را در اختیار دارد، صورت گیرد. بدیهی است مشارکت به مفهوم واقعی آن یعنی حضور در تصمیم گیری و اجرا، به تدوین این برنامه و الگو کمک می کند.
در واقع مسئولیت پذیری و پاسخگویی دولت ها و مشارکت های مردمی دو بعد اصلی برای کاهش پدیده کار کودکان در خیابان است.

این گفتگو توسط سرکار خانم شهناز عباس نیا رئیس گروه خانواده واسیب های اجتماعی معاونت رفاه اجتماعی با سرکار خانم دکتر فاطمه قاسم زاده  روان شناسی ومدرس، پژوهشگر، مشاور و برنامه ریز امور آموزشی و روان شناسی کودکان ونوجوانان صورت گرفته است.